حسن حسن‌زاده آملی (۱۳۰۷-۱۴۰۰ش) مشهور به علامه حسن‌زاده آملی فیلسوف و عارف شیعه.

وی نزد افرادی چون مهدی الهی قمشه‌ای، علامه شعرانی، علامه طباطبایی و سید محمدحسن الهی طباطبایی شاگردی کرد. حسن‌زاده آملی از علامه شعرانی، اجازه اجتهاد و اجازه نقل حدیث دریافت کرد. او آثار فلسفی و عرفانی مانند اشارات، اسفار اربعه و شرح فصوص قیصری و شرح منظومه و نیز ریاضیات و هیأت تدریس می‌کرد.

به باور حسن‌زاده آملی، دین، فلسفه و عرفان، با هم هماهنگ‌اند. او ادعای یونانی‌بودن فلسفه اسلامی را نادرست می‌داند و معتقد بود فیلسوفان مسلمان، اندیشه‌های فلاسفه پیش از اسلام را عمق بخشیده‌اند. به گفته سید یدالله یزدان‌پناه، از شاگردان وی، حسن‌زاده بیشترین تأثیر را از ملاصدرا و ابن عربی پذیرفته است. وی برای نخستین بار از وحدت شخصی وجود به توحید صَمَدی تعبیر کرده و برای اثبات آن از واژه صمد در سوره توحید بهره برده است.

حسن‌زاده آملی آثاری در فلسفه، عرفان، ریاضی، نجوم، ادبیات فارسی و ادبیات عربی دارد و برخی از آثار فلسفی و عرفانی همچون اسفار اربعه، اشارات، شفا و شرح فصوص الحکم را تصحیح کرده و بر آنها شرح و حاشیه نگاشته است. وی همچنین نهج‌البلاغه و کشف المراد را تصحیح کرده است. دیوان اشعاری نیز از او به جای مانده است.

آیت‌الله حسن‌زاده آملی در سال ۱۳۰۷ در یکی از روستاهای آمل متولد شد و در ۲۲ سالگی برای ادامه تحصیل به تهران مهاجرت و از علامه شعرانی، اجازه اجتهاد و اجازه نقل حدیث دریافت کرد. آثار فلسفی و عرفانی مانند اشارات، اسفار اربعه و شرح فصوص قیصری و شرح منظومه و نیز ریاضیات و هیئت را تدریس می‌کرد.

آقای حسن‌زاده آثاری در فلسفه، عرفان، ریاضی، نجوم، ادبیات فارسی و ادبیات عرب دارد و برخی از آثار فلسفی و عرفانی همچون اسفار اربعه، اشارات، شفا و شرح فصوص الحکم را تصحیح و بر آن‌ها شرح و حاشیه نگاشته است. وی همچنین نهج‌البلاغه و کشف‌المراد را تصحیح کرده و دیوان اشعاری نیز از ایشان به جای مانده است.

علامه حسن‌زاده آملی ۳ مهر سال ۱۴۰۰ش (۱۸ صفر سال ۱۴۴۳ق) بر اثر بیماری قلبی در آمل درگذشت و در منزل شخصی خود در روستای ایرا شهرستان آمل به خاک سپرده شد.

زندگینامه و تحصیلات

حسن‌حسن‌زاده آملی اواخر سال ۱۳۰۷ش، در روستای ایرا از توابع آمل متولد شد. در شش‌سالگی خواندن و نوشتن را در مکتب‌خانه آموخت و در سال ۱۳۲۳ش دروس حوزوی را آغاز کرد. وی ادبیات عرب و درس‌های مقدماتی را در آمل از آقایان محمد غروی، میرزا ابوالقاسم فرسیو و دیگران آموخت.

مهاجرت به تهران

آقای حسن‌زاده با اتمام دروس مقدماتی، در ۲۲ سالگی برای ادامه تحصیل وارد تهران شد. او در تهران، فقه و اصول را از استادانی چون سید احمد لواسانی، ابوالحسن شعرانی، سید ابوالحسن رفیعی قزوینی و محمدتقی آملی آموخت و فلسفه و عرفان را نیز از استادان معظم مهدی الهی قمشه‌ای، علامه شعرانی، فاضل تونی، میرزا احمد آشتیانی و علی‌محمد جولستانی فراگرفت.

تفسیر، رجال، درایه، ریاضی، هیئت، نجوم و طب را نیز از علامه شعرانی آموخت و در سال ۱۳۹۳ق از ایشان اجازه اجتهاد و اجازه نقل حدیث دریافت کرد. وی یازده سال نزد استاد مهدی الهی قمشه‌ای، منظومه محقق سبزواری، بخش‌هایی از اسفار و شرح محقق طوسی بر اشارات را فرا گرفت و در جلسات تفسیر قرآن استاد نیز حاضر می‌شد.

مهاجرت به قم

آیت‌الله حسن‌زاده آملی، پس از چهارده سال تحصیل در تهران، در مهر سال ۱۳۴۲ش به قم رفت و به مدت ۱۷ سال در دروس علامه طباطبایی حاضر شد. در این مدت، بخش‌هایی از کتاب بحارالانوار و تمهید القواعد را نزد ایشان خواند. همچنین در دروس فلسفی و عرفانی آقای سید محمدحسن الهی، برادر علامه طباطبایی، شرکت کرد. آقای سید مهدی قاضی طباطبایی، فرزند عارف بزرگ آقاسید علی قاضی، به مدت چهار سال استاد آقای حسن‌زاده در علوم اَرِثْماطیقی بود.

بر اساس خاطرات آقای حسن‌زاده در کتاب انسان در عرف عرفان، استاد ایشان در عرفان عملی، علامه طباطبایی بوده است.

تدریس

آقای حسن‌زاده آملی پس از سکونت در قم، به تدریس دروس فلسفه و عرفان مشغول شد و شرح منظومه، اشارات، اسفار اربعه، شرح فصوص قیصری، شرح تمهید و مصباح الانس را تدریس کرد. وی همچنین حدود هفده سال دروس ریاضیات، هیئت، وقت و قبله را تدریس کرد که کتاب دروس معرفه الوقت و القبله محصول آن درس‌هاست.

شاگردان

برخی از شاگردان علامه حسن‌زاده آملی عبارتند از:

حضرات آیات و حجج‌اسلام والمسلمین آقایان محمدمهدی شب‌زنده‌دار، سید محمدرضا مدرسی یزدی، اسماعیل منصوری لاریجانی، حسن رمضانی، سید یدالله یزدان‌پناه، غیاث‌الدین طه‌محمدی، نورالله طبرسی، سید حسن شجاعی کیاسری، سید علی حسینی آملی.

اندیشه‌ها

آیت‌الله حسن‌زاده، حکمت متعالیه را سیر تکاملی فلسفه اسلامی دانسته و معتقد است حکمت متعالیه، برهان آمیخته با شهود (عرفان) است. از نظر وی، فلسفه‌ای که با دین الهی مخالفت کند، قابل قبول نیست؛ آنچه دین الهی را رد و انکار کند، فلسفه محسوب نمی‌شود. آقای حسن‌زاده آملی ادعای «یونانی بودن فلسفه اسلامی» را رد می‌کند و معتقد است که اندیشه‌های فلاسفه پیش از اسلام سطحی بوده و فیلسوفان اسلامی این اندیشه‌ها را عمق داده و به تعبیر ایشان «پخته‌اند».

همچنین از نظر وی، شرق و غرب، گرچه در صنایع پیشرفت داشته‌اند، اما از حقیقت انسانی و علم انسان‌سازی که مدینه فاضله در پی دارد، دورند.

وحدت وجود

علامه حسن‌زاده معتقد است وجودی غیر از وجود خدا نیست و آنچه به آن ماسِوَی‌الله (غیر خدا) گفته می‌شود، مظهرهای او (جای آشکار شدن او) هستند؛ البته او تأکید می‌کند خالق، خالق است و مخلوق، مخلوق، و خالق از هر عیب و نقصی پاک است.

او برای روشن شدن موضوع، به دریا و موج‌های آن مثال می‌زند که موج همان دریا نیست، ولی جدا و غیر از دریا هم نیست. وی بر اساس برخی روایات، بر این باور است که جدا بودن مخلوقات از خدا مانند جدا بودن شیء مادی از شیء مادی دیگر نیست؛ بلکه خدا با صفت قهر و قدرت خود و مخلوق با صفت نقص خود از یکدیگر جدا هستند.

به گفته استاد حسن‌زاده آملی، برداشتی از وحدت وجود که در آن، مخلوقات وهم و خیال دانسته شده‌اند، نادرست است.

آثار استاد حسن‌زاده آملی

آثار استاد در موضوعات فلسفه، عرفان، کلام، اخلاق، فقه، ریاضیات، نجوم، ادبیات عرب، ادبیات فارسی، علوم طبیعی، طب قدیم، علوم غریبه و رجال نوشته شده است. ایشان خود یکی از آثار مهمش را سَرْحُ العُیون فی شرح العُیون دانسته که از منظر فلسفی و عرفانی به معرفت نفس پرداخته است.

وی کتاب فَصُّ حِکمهٍ عصمتیّهٍ فی کلمهٍ فاطمیه را به عنوان تکمله‌ای بر کتاب فُصوص الحِکَم ابن عربی نگاشته است. ایشان در این کتاب به ویژگی‌های حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها با نگاه به روایات و با رویکرد فلسفی و عرفانی پرداخته است.

تصحیح کلیله و دمنه، تصحیح گلستان سعدی، دیوان اشعار و مصادر اشعار منسوب به امیرالمؤمنین علیه‌السلام از جمله آثار ادبی ایشان است.

علامه حسن‌زاده همچنین به تصحیح آثاری مانند نهج‌البلاغه، تفسیر خلاصه منهج الصادقین و شفای ابن‌سینا، و شرح و حاشیه بر آثاری مانند تمهید القواعد ابن‌ترکه و فصوص قیصری پرداخته است.

آثار برگزیده

کتاب سرح العیون فی شرح العیون درباره معرفت نفس است که در سومین دوره همایش کتاب سال حوزه در سال ۱۳۸۰ به عنوان اثر برگزیده همایش از سوی داوران انتخاب و معرفی شد.

همچنین کتاب الحجج البالغه علی تجرّد النفس الناطقه در پنجمین دوره همایش کتاب سال حوزه در سال ۱۳۸۲ به عنوان کتاب برگزیده همایش شناخته و مورد تقدیر قرار گرفت.

سیره عملی

آیت‌الله جوادی آملی، مفسر و فیلسوف بزرگ، آقای حسن‌زاده را حکیمی الهی و جامع عقل نظر و عقل عمل، و عارفی کم‌نظیر خوانده که هم راه عقل و هم راه شهود را پیموده است. علامه جوادی آملی، چله‌نشینی، شب‌زنده‌داری، سحرخیزی و روزه‌داری ماه‌های رجب و شعبان را از سیره‌های عملی آیت‌الله حسن‌زاده بیان می‌کند.

فعالیت سیاسی

آیت‌الله حسن‌زاده آملی، چنان‌که خود می‌گوید، پیش از تبعید حضرت امام خمینی به ترکیه در سال ۱۳۴۲، به قم رفته و با امام بیعت کرده است. آقای حسن‌زاده آملی در شکست اتحادیه کمونیست‌های ایران که در سال ۱۳۶۰ در شهر آمل علیه جمهوری اسلامی ایران اقدام مسلحانه کردند (غائله آمل)، نقشی مؤثر ایفا کرد.

رحلت

علامه حسن‌زاده در ۳ مهر سال ۱۴۰۰ (۱۸ صفر ۱۴۴۳ق) بر اثر بیماری قلبی در بیمارستان شهر آمل رحلت کردند. پیکر مطهر ایشان برای اقامه نماز به تهران منتقل شد و حضرت آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای، رهبر معظم انقلاب اسلامی، بر پیکر ایشان نماز خواندند. مراسم تشییع پیکر مطهر علامه حسن‌زاده روز ۵ مهر با حضور باشکوه و کم‌نظیر مردم عزادار در آمل برگزار شد و ۶ مهر ۱۴۰۰ در منزل شخصی خود در روستای ایرا به خاک سپرده شدند.